TURAN DOKHT met “Einlagen” van Puccini

Turand Dokht

Thuran Dokt. Holland Festival. Muziekgebouw, Amsterdam. © Ali Zamani.

Turan Dokht, een opera van Aftab Darvishi op een libretto van Miranda Lakerveld. Bijgewooonde voorstelling: Muziekgebouw, Amsterdam, 5 juni 2019.

Turan Dokht: Ekaterina Levental 
De onbekende prins:  Arash Roozbehi
Vocaal ensemble: Sarah Akbari, Niloofar Nedaei, Tahere Hazaveh e.a.

dirigent: Navid Gohari
kamanche/zang: Nilper Ensemble Teheran
regie: Miranda Lakerveld

Muziek:
Regie:

Lire la critique en français ? Copiez et collez le texte.
Read the review in English? Copy and paste the text.
De recensie in het Nederlands lezen? Copy en paste de tekst.

De Gouden Jaren

Vanuit operaperspectief is er bij het Holland Festival heel wat veranderd sinds de gouden jaren 1947-1955, toen de legendarische Peter Diamand (1913 – 1998) de touwtjes in handen had. Diamand staat -terecht- bekend als “de man die Callas naar Nederland haalde”, een kunststukje waar hij vele jaren van voorbereiding in had gestoken; Callas trad in principe niet op tijdens de zomermaanden. Maar Callas was niet zijn enige trofee. Zo haalde hij ook de Wiener Philharmoniker en wereldberoemde zangers als Peter Pears, Teresa Berganza, Kathleen Ferrier en Elisabeth Schwarzkopf, de dirigenten Otto Klemperer, Carlo Maria Giulini en Claudio Abbado en een componist als Benjamin Britten naar het Holland Festival.

Na 1965 verkilde de relatie tussen Diamand en het Holland Festival; de gedistingeerde Diamand was niet bijzonder gediend van de “democratische” en subsequent vervlakkende tendensen die strijdig waren met het aantrekken van Grote Namen zoals de hierboven genoemde. Incidenteel werd het festival nog wel eens afgesloten door een wereldnaam. In 2007 was dat bijvoorbeeld Edita Gruberova; Nederland probeerde chique te doen in het Concertgebouw, wat tot visuele en helaas ook muzikale pijnlijkheden leidde. Bizar en met een ontstellend gebrek aan smaak opgedirkte BN’ers kwamen het concert van Gruberova bijwonen. Wij herinneren ons nog een laaiend enthousiaste recensie in de NRC, maar in werkelijkheid zong “La Grubby” zo vals als de neten. Een gewoonte waar zij hardnekkig in persisteerde; Wenen en München klapten toch wel. Voor een gezellige avond had men destijds in Amsterdam beter Tante Leen kunnen opgraven om “Aan De Amsterdamse Grachten” te zingen; een paar leverworsten erbij en de avond had niet meer stuk gekund.

Kauffmann en Westbroek

In 2017 verzorgden Kauffmann en Westbroek dan weer wel een heel fijn concert ter afsluiting van het Holland Festival, en in 2018 werd Les Contes d’Hoffmann uitgevoerd.

In de Holland Festival editie van 2019 komt de opera er enigszins bekaaid af, of men moet het project der boventallig verklaarde CliniClowns, “Aus Licht”, ontsproten aan het brein van een circusdirecteur met interstellaire roots, als opera beschouwen. Liever ware het ons geweest als er, heel ouderwets, een diva was aangetrokken om het festival op indrukwekkende wijze te besluiten. Wij denken bijvoorbeeld aan Anna Netrebko (een naam die ons toevallig te binnen schiet), maar wij zijn ons ervan bewust dat dit het oubollige verlangen van een oude, witte man is, hoewel er in het geval van Netrebko genoeg mannen zullen zijn die noch wit noch oud zijn en toch dezelfde wens koesteren.

Puccini de les gelezen

In het kader van Holland Festival 2019 bezochten wij de opera Turan Dokht. Klinkt als: Turandot! Maar daarover later. Turan Dokht werd recentelijk gecomponeerd door de Iranese Aftab Darvishi (1987) en werd geregisseerd door Miranda Lakerveld. De titelrol wordt vertolkt door mezzosopraan Ekaterina Levental. Het Iranese kamerorkest Nilper Orchestra, onder leiding van dirigent Navid Gohari, verzorgt de begeleiding.
De informatie van het Holland Festival laat ons weten: “De opera Turan Dokht (‘Dochter van Turan’) zet een historisch misverstand recht.” Daarmee wordt bedoeld dat Turandot/Turan Dokht niet de bitch was uit Puccini’s opera, maar een nobele koningsdochter uit Turan, in Midden-Azië. De Perzische dichter Nizami Ganjavi (1141-1209) maakte er een “veel rijker, gelaagder en mysterieuzer verhaal dan de Europese versie” van.

Wij vinden dat “rechtzetten van een historisch misverstand” nogal aanvechtbaar. Puccini is geen geschiedschrijver maar een operacomponist. Je kunt niet zeggen dat in Turan Dokht de “Chinese prinses uit de beroemde opera van Puccini wordt teruggebracht naar haar bron: het oorspronkelijke Perzische gedicht van de dichter Nizami Ganjavi uit de twaalfde eeuw.” Immers, de bron van Puccini’s opera is (de prinses uit) het libretto, geschreven door Giuseppe Adami en Renato Simoni, en het zal Puccini een zorg zijn geweest of er een dichter uit lang voorbije tijden was die Turandot van een filosofisch stempel had voorzien. Puccini baseerde zich op het libretto van librettisten Adami en Simoni, en dus schreef hij ook muziek voor de prinses die in dat libretto voorkomt.

Genoemd libretto-koppel liet zich weer inspireren door de gelijknamige commedia dell’arte van Carlo Gozzi uit 1762. Puccini, Adami en Simoni waren bepaald niet de enigen die bij Gozzi’s toneelstuk te rade gingen. Tal van toneelschrijvers en operacomponisten zagen wel wat in Gozzi’s Turandot, zoals Schiller, Brecht, Goethe, Max Reinhardt, Weber, Busoni e tutti quanti.

Volgens regisseur Lakerveld is het gedicht van de Perzische dichter Nizami Ganjavi een vorm van verregaande interculturaliteit. Wij kunnen niet goed tegen het woord “interculturaliteit”, een woord dat bij ons onmiddellijk beelden oproept van de anaal geïnflateerde Beloetsjistaanse panfluit en van pentatonische mondharpen vervaardigd uit de snorharen van de Pantagonische poema; dit alles ten uitvoer gebracht op een “bijzondere locatie” voor een publiek van Mensen van Nu (“interessant!”, “heel bijzonder!”). Let wel, het gaat ons niet zozeer om de inhoud van het woord (wij zijn  erg vóór Alle Menschen werden Brüder), maar wij hebben een aversie tegen de connotaties. Het vooroordeel van diezelfde witte, oude man natuurlijk. Maar laten wij zo beleefd zijn om regisseur Lakerveld haar verhaal te laten afmaken: het gedicht van Nizami Ganjavi wijst volgens haar naar de gebroken kosmos (waar Stockhausen vandaan komt, weet u nog?). De prinses, die niet wil trouwen met de latent-hitsige prins maar uiteindelijk toch in een huwelijk toestemt, kan leiden tot herstel van de eenheid in het universum. Mannen die sneuvelen en offers brengen zijn symbolisch voor dood en wederopstanding.

Wij geven het u maar even door.

Het Perzische gedicht gaat over een prins die schilderijen te zien krijgt van zeven prinsessen, afkomstig uit zeven verschillende culturen. Hij wordt op alle zeven tegelijk verliefd, een indrukwekkende en naar ons lijkt energievretende prestatie. Bij elke prinses hoort een kleur, en alle prinsessen vertellen elk een eigen verhaal. Als de rode prinses aan de beurt is, vertelt zij het verhaal van Turandot.

Exotische klanken

Zodra bovenstaand tussenkopje “Exotische klanken” op mijn scherm verscheen, wist ik: foute boel. “Exotische klanken” is een term van de bekrompen burgerman, het gaat natuurlijk “om eigentijdse, niet-Westerse muziek”. De opera wordt gedragen door drie indringend zingende Iraanse zangeressen; zij becommentariëren en spelen verschillende rollen. Het Amsterdamse Muziekgebouw was herschapen tot een uiterst intieme, kleinschalige setting, dus waarom de dames met een microfoon uitgerust werden, is ons een raadsel. Wij hoorden geen pure stemmen, wij hoorden luidsprekers. Er zijn (uiteraard) videobeelden, en deze zijn gebaseerd op zeventiende-eeuwse Perzische miniaturen. De beelden worden op verschillende vlakken geprojecteerd en geven een fraai effect, bijna te fraai, naar het kitscherige neigend. Vloeistofdia’s (wie kent ze nog?) anno 2019!

Componiste Aftab Darvishi liet zich mede inspireren door de klankwereld van Puccini, en wij hadden ons verheugd op een musicologische wonderbaarlijke synthese met Puccini’s muziek. Dat viel nogal tegen: er waren enkele Italiaanse kreten en er werden gewoon stukjes Puccini-Turandot ingevoegd. “Nessun dorma” linksom en rechtsom, duidelijke Einlagen met een geheel eigen (Puccini-)karakter. Wij begrijpen trouwens niet waarom je bij Puccini te rade gaat, als je van mening bent dat zijn Turandot (de prinses) een geschiedvervalsing is.

In het orkest bevond zich een fraai klinkende kamanche. Dit is een puntviool met een bolvormige klankkast gemaakt van een kalebas waarvan de kop is afgesneden, die een zacht, mysterieuze geluid produceert, met zwevende boventonen. Het instrument heeft een zeer hoog Homeland-gehalte: zodra je de klank hoort, zie je Carrie Mathison, gespeeld door de fantastische Claire Danes, met gevaar voor eigen leven en voorzien van hoofddoek achtervolgd worden in de sloppenwijken van een verweggistaanse metropool.

De Oezbeekse sopraan Ekaterina Levental vertolkt de titelrol, en doet dat voortreffelijk met krachtige stem en rijk timbre. Vermoed ik, want ook haar stem werd versterkt. Ze is hier niet, zoals bij Puccini, een mannen verslindende bitch, maar meer een wat filosofisch typje. De naamloze prins, vertolkt door de Iraanse, goed zingende en acterende, maar stimmlich nogal onopvallende bariton Arash Roozbehi (1983), is ook veel contemplatiever van aard dan zijn tegenhanger in Puccini’s opera. De prinses geeft haar verzet op, en verenigt zich met hem. En als wij het goed begrepen hebben, ook met de kosmos. Wie een love & peace uitvoering verwacht had in plaats van de bloederige Puccini-Turandot, moest toch wel even slikken bij violente en martiale teksten als: “Wie dit pad betrad, werd met ijzer doormidden gehakt”” en “Als ook mijn hoofd wordt afgehakt, wat is er dan gewonnen”. Met de geprojecteerde vertaalde teksten had ons begripsvermogen het sowieso vaak lastig: “Alleen het niets bestaat, waarin je jezelf vernietigt” en “De kleur van sandelhout haalt de hitte uit je lever” zijn geen frases die de rij van de supermarkt veel dragelijker maken.

Turan Dokht is een aardige, interessante opera om een keer mee te maken onder het motto “weer eens wat anders”. Toch misten wij Ping, Pang en Pong.

Toegift voor Spotifiers: Interculturaliteit werd 60 jaar geleden al bedreven, hoewel in een vorm die nu de policor-toets niet zou doorstaan. Luister naar “Pasha Hassan” van de legendarische Aart Brouwer.

Olivier Keegel (gepubliceerd 6 juni 2019)

13 Comments

  1. Henk Rentenaar schreef:

    Weer een heerlijke recensie. En ja, dit land heeft een nieuwe Peter Diamand nodig.

  2. Hans van Verseveld schreef:

    Dat concert van Gruberova in een maagdelijk witte soort van achterlijke aanstellerige bruidsjapon herinner ik mij als de dag van gisteren, omdat ik ook behoorde tot de gratis vulling van de zaal omdat ook toen al niemand naar die vals zingende kraai wilde komen luisteren. Een opera-intendant naast mij vond het práchtig. Ik vroeg of hij geen oren aan z’n hoofd had. Beledigd!! En dieAdelheid Roosen achter mij maar bravo roepen. Wist zij veel.
    Later liet ik het concert dat voor TV werd uitgezonden aan een vriend, operazanger in Duitsland zien en die smeekte of ik het a l s j e b l i e f t af wilde zetten. Op TV werd de onzuiverheid van haar lachwekkende zangkunst(?) namelijk nog eens extra geaccentueerd. Ze heeft afscheid genomen van de Bühne, maar schijnt nog steeds concerten te geven. Heintje Davids in het kwadraat!.

    • Jan Ruedisueli schreef:

      Hoe respectloos kan iemand zijn ! Maar ja deze persoon ziet er zelf altijd uit om door een ringetje te halen……..

  3. Geertruida Blenderman schreef:

    Het is weer een prachtig verhaal zo als alleen jij dat schrijven kan.

  4. Tom Vermaelen schreef:

    Excellent, relativising and very humorous review. Always love to read this Keegel guy, though my Dutch is limited.

  5. Ad Middendorp schreef:

    Dit overstijgt het begrip “recensie”. Dit is tevens een college muziekwetenschap en Nederlandse taal. Die Beloetsjistaanse panfluit en die Pentatonische mondharp, schitterend. Maar die Perzische kamanche bestaat wel degelijk en klinkt prachtig. Lijkt me razend moeilijk te bespelen. Kortom, met plezier gelezen en weer een hoop van opgestoken. Bedankt Olivier.

  6. Willem schreef:

    Ja, altijd leuk om reacties te lezen, mijn spreuk is: “een kok kan niet naar alle monden koken”.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.