Clementie voor “Niet Meer Van Deze Tijd”

La Clemenza di Tito

Tito Vespasiano: Philipp Kapeller. Koor. Foto: Stephan Walzl.

La Clemenza di Tito, opera seria in twee bedrijven van Wolfgang Amadeus Mozart. Libretto van Caterino Mazzolà naar het toneelstuk van Pietro Metastasio. Plaats en tijd: Rome, tijdens de regering van Tito, 79-81 n.C. Première:  Praag, Nationaltheater, 6 september 1791. Bijgewoonde voorstelling: Oldenburgisches Staatstheater, 4 mei 2019.

Tito Vespasiano: Philipp Kapeller
Vitellia: Narine Yeghiyan
Servilia: Martyna Cymerman
Sesto: Ann-Beth Solvang
Annio: Erica Back
Publio: Ill-Hoon Choung

 

Muzikale leiding: Hendrik Vestmann
Orkest: Oldenburgisches Staatsorchester
Koor: Opernchor des Oldenburgischen Staatstheaters
Regie: Laurence Dale

 

Lire la critique en français ? Copiez et collez le texte
Read the review in English? Copy and paste the text
Die Rezension auf Deutsch lesen? Kopieren und fügen Sie den Text ein

Muziek:
Regie:

 

Er zijn van die uitdrukkingen waarvan je meteen weet dat de inhoud ernstig strijdig is met de waarheid. “Geen mens is illegaal!” is zo’n kreet. Aantoonbare onzin. Geen kangoeroe is illegaal, en geen kanariepiet is illegaal,  maar de mens is juist het enige wezen ter wereld dat wél illegaal kan zijn. Okay, Bul Super uit “De Avonturen van Tom Poes” maakte zich ook aan illegale praktijken schuldig, maar dat was dan ook een hond, een antropomorfe hond, maar toch een hond. De illegale antropomorfe hond wordt in aantal ruim overtroffen door zijn tegenhanger, de canifigurale mens, de op een hond gelijkende mens dus. Kijkt u maar eens op al die Nederlandse schoorsteenmantels waar een selfie met Willem Holleeder staat. (“Gewoon een leuke gozer!”)
Wat voor uitdrukkingen geldt, geldt nog meer voor meningen die uitgesproken worden door personen die je al antipathiek zijn voordat ze een woord uitgebracht hebben. Ik heb daarom nooit een stemwijzer -wij zijn inmiddels bij de politiek beland- nodig gehad: ik stem altijd op de partij waar men de minst weerzinwekkende politici aantreft. En dat is vaak nog een heel gezoek. In een nog niet zo ver verleden figureerde mevrouw de PvdA-ministeresse Vogelaar (excuus, maar inderdaad “knettergek” en voorzien van een schabouwelijk aangeleerd arbeidersaccent)  in de vaderlandse politiek, en zij was voor ons voldoende reden om nooit meer op de (ex-)partij van Willem Drees te stemmen. Van Drees trekken, dat is heel wat anders natuurlijk…

 

Niet meer van deze tijd

Lieden die te pas en te onpas roepen “dat is niet meer van deze tijd” zijn deerniswekkend in hun beoogd streven naar een modern imago. Men trapt niet zelden een open deur in. Ja, inderdaad Windows XP is niet meer van deze tijd; omdat het CBR nog steeds Windows XP gebruikt (echt waar!) zijn de CBR-systemen met persoonlijke gegevens van miljoenen Nederlanders zo lek als een mandje. Windows XP, niet meer van deze tijd. Maar natuurlijk. Iedereen, behalve de overheid, zal dat onmiddellijk beamen.  Maar aan de uitdrukking ”dat is niet meer van deze tijd” kan ook een neurotisch, door de tijdgeest opgelegd vooruitgangsdenken ten grondslag liggen. Vindt u echt dat de schilderkunst er nu beter voor staat dan in de 17e eeuw? Vindt u echt dat er momenteel beter gecomponeerd wordt dan in de 18e en 19e eeuw? Vindt u Waiting for Miss Monroe echt een meesterwerk dat ver uitsteekt boven Lucia di Lammermoor? Geruime tijd geleden wijdde ik enkele woorden aan de campagne waarmee een voorstelling in ruraal operaparadijs Spanga werd aangeprezen. Die campagne blonk niet uit in helder taalgebruik en daar waar de verminking van de opera in kwestie aan bod kwam, was de onderbouwing uiterst zwak en in hoge mate tegenstrijdig; ook het libretto werd verkeerd geïnterpreteerd. Ik werd onmiddellijk aangevallen door de circusdirecteur van dienst, die zijn betoog besloot met een ferme uitsmijter “Wij maken opera voor mensen van nu”. De uitdrukking “Mensen van Nu” heb ik in dankbaarheid geadopteerd.

 

Opera seria

Toen Mozart met La Clemenza di Tito teruggreep naar het toen allang uit de mode zijnde genre van de opera seria, was dat dus een typisch geval van “niet meer van deze tijd”. En toch trekt dit in 1791 al hopeloos ouderwetse geval, een opdracht ter gelegenheid van de kroning van Leopold II als koning van Bohemen, na ruim 200 jaar nog steeds de bewondering van talloos veel miljoenen opera- en Mozart-liefhebbers. Want de opera bleef vele jaren na Mozarts dood populair. In 1806 vond de première in Londen plaats, en de eerste uitvoering in La Scala was op 26 december 1818. De Britse musicoloog Stanley Sadie vond dat Mozart “met muziek van terughoudendheid, adel en warmte reageerde op een nieuw soort stimulans” [nl. van de opera seria. OK].  La Clemenza di Tito blijft, in meer of mindere verminkte vorm, met of zonder toegevoegde muziek die niets met de opera te maken heeft, een van de 50 meest uitgevoerde opera’s in de grote mondiale operahuizen.

 

La Clemenza di Tito

Organogram La clemenza di Tito (© Preludium). Klik op afbeelding voor vergroting.

Met andere woorden: “niet meer van deze tijd” dient, als het om de kunsten gaat, als waardevrij temporeel statement te worden opgevat en zeker niet als diskwalificatie. Voor de opera is het zelfs een aanbeveling, maar daarover een volgende keer (of de voorafgaande 30 keer 😊). De inhoud van La Clemenza di Tito laat zich zeer kort samenvatten, namelijk in de titel. Tito was de kwaadste niet. Waar het op neerkomt: de Romeinse keizer Tito moet wegens staatsbelangen zijn geliefde Berenice uit Rome wegsturen. Servilia is de volgende huwelijkskandidaat, maar die gaat al met Annio. Dus beveelt de keizer: “Ga jij dat meisje eens vertellen dat die onzin tussen jullie onmiddellijk afgelopen moet zijn.” (Aria “Ah, Perdona al primo affetto“.)

Bij nader inzien is het toch verstandiger om met Vitellia, de dochter van de vorige keizer, in het huwelijk te treden. Vitellia heeft inmiddels haar geliefde Sesto al opdracht gegeven om de Keizer om te leggen, toen nog onwetend van haar status als Keizerin in spe. De aanslag mislukt en Sesto en de samenzweerders moeten voor het gerecht verschijnen. Dan krijgt Vitellia last van haar geweten en voor het Colosseum, waar de menigte gretig op de executie van de verraders wacht, werpt zij zich aan de voeten van de Keizer en bekent schuld. (Aria Non più di fiori“.) Tito ziet dat wraak geen zin heeft en spreekt de beroemde woorden Obliviscatur eius: Zand erover! Een algemeen pardon dat in die dagen nog niet tot de driemaandelijkse politieke folklore behoorde.

 

La Clemenza di Tito in Oldenburg

In het uit 1833 stammende, charmante Oldenburgisches Staatstheater vond op 4 mei j.l. de première van La Clemenza dit Tito plaats. In Oldenburg werkt men met een vast ensemble, met uitzondering van Narine Yeghiyan waren alle solisten dan ook uit het ensemble afkomstig. Een fraaie mix tussen de leden van het repertoiretheater, een internationale diva en een voortreffelijk zingende, piepjonge Erica Back in de rol van Annio. In het seizoen 18-19 waren en zijn er 7 premières en 5 hernemingen; 12 verschillende opera’s in één seizoen, dat zie ik een in grootte vergelijkbare stad als Apeldoorn nog niet doen. Sowieso weinig opera in Apeldoorn. Het ensemble weerde zich uitstekend in deze Clemenza; alle rollen waren goed tot zeer goed bezet. De wendbare en uitstekend acterende tenor Philipp Kapeller sloeg zich als Tito Vespasiano dapper door de coloraturen heen; geen niveau Fritz Wunderlich, maar wie is dat wel? De gast in het gezelschap was de genoemde, internationaal gelauwerde Armeense sopraan Narine Yeghiyan (Vitellia), een sopraan die mij deze keer enigszins tegenviel. Er was weinig dynamische variatie in haar op zichzelf fraaie stem. Woede en venijn werden magistraal over het voetlicht gebracht, maar vooral in de lyrische passages bleven wij enigszins op onze honger zitten.  In een interview stelde Yeghiyan “Mozart ist Balsam für die Stimme und Seele”, en juist die balsem misten wij.  Mozart zingen kan mevrouw overigens wel, luister naar haar “E Susanna non vien! Dove sono.” De heldin van de avond was in veler ogen en oren Ann-Beth Solvang in de rol van Sesto. Inderdaad een indrukwekkend en fraai stemgeluid, maar ook bij haar constateerden wij weinig dynamische variatie, en daarmee verband houdend: gevoel. Voor ons was de jonge Erica Back in de rol van Annio een uitermate plezierige verrassing. Wat haar collega’s enigszins misten, was bij Back overvloedig aanwezig: volledige inleving in de rol en de daaruit voortvloeiende dynamisch schakeringen en de eraan ten grondslag liggende muzikale intelligentie. Mevrouw Back gaat onzes inziens een grote toekomst tegemoet.

 

Regisseur Laurence Dale – a gem

Laurence Dale kennen we nog uit de tijd dat de Reisopera op het goede spoor zat. In 2015 zorgde hij met Annemarie Kremer voor een productie van absoluut wereldniveau: Butterfly. Wij zouden willen zeggen: “Robert Wilson, eat your heart out!” En in 2017 ontving Dale voor zijn regie van Ariadne auf Naxos de Opera van het Jaar-award. Het feit dat Dale zelf operazanger was, zal er wel voor verantwoordelijk zijn dat zijn regies steeds de opera zelf in plaats van de regisseur centraal stellen. In deze Clemenza geen rare kunstgrepen zoals het schrappen van alle recitatieven en het invoegen van andere Mozart-muziek, zoals dat recentelijk in Amsterdam gebeurde (Mensen van Nu stonden te juichen). Laurence Dale bracht La Clemenza di Tito as is: mét vrijwel alle recitatieven, want deze, in dit geval door Sussmayer voor een gepresseerde Mozart geschreven recitatieven hebben wel degelijk hun eigen esthetiek. In mijn gedachtewisselingen met Mensen van Nu ben ik altijd blij dat er een Laurence Dale is naar wie ik kan verwijzen, want hij regisseert ontegenzeggelijk “modern”, maar steeds zonder idiote actualiseringen of schabouwelijke en arrogante ingrepen in het libretto. Zo ook in deze Clemenza….. Zijn regie was eigentijds in de beste zin van het woord. Met respect voor componist, partituur, (Romeinse) historie (zo zien we o.m. de tombes van Vitellius en Vespasianus), partituur en zangers weet hij een esthetisch hoogstaande (de toneelbeelden waren vaak adembenemend fraai), intelligente regie neer te zetten, waaraan verdoolden als Bieto e tutti quanti nog een flinke punt kunnen zuigen. En waarvan zij bijvoorbeeld ook kunnen leren, dat erotiek iets heel anders dan platte porno. Dale’s regie van La Clemenza is het ultieme bewijs dat een librettogetrouwe, niet geactualiseerde regie, zonder hupsafladder, in het geheel niet “oubollig” (“Niet Meer Van Deze Tijd”), maar een wonder van vernuft en gestileerde schoonheid kan zijn. Vernuftig was bepaald de wijze waarop de kleine Bühne met behulp van decorstukken en spiegels een onwaarschijnlijke diepte verkreeg. De notie “modern” is hier terecht vooral gezocht in techniek, video en belichting, en niet in een tot idiote discrepanties leidende “actualisering”. T-shirts met de tekst It’s the technology, stupid! zijn verkrijgbaar in onze webwinkel. Het is mij een raadsel waarom de grote operahuizen Dale al niet veel eerder hebben aangetrokken. Het reeds gemelde feit dat hij uit het vak afkomstig is (een succesvolle tenor in zijn tijd) zal wel niet in zijn voordeel spreken. Liever trekt men een en vogue zijnde toneelregisseur aan, bij voorkeur zonder opera-ervaring en alleen bekend met notenbalken voor zover deze worden aangetroffen op de placemats van de Xenos.

Alle leden van het vlot spelende Oldenburgisches Staatsorchester, inclusief dirigent Hendrik Vestmann, die absoluut niet van lijzige tempi kan worden beschuldigd, bleken goede huisvrienden van de familie Mozart te zijn geweest, en dat was te horen. Een extra pluim voor de uitmuntende klarinettist. Dat de man waarschijnlijk een schijntje verdient in vergelijking met geldwolf Matthijs van Nieuwkerk, mag als een van ernstigste misstanden in deze wereld worden beschouwd. La Clemenza di Tito mag dan destijds al “niet meer van deze tijd” geweest zijn, het is ontegenzeggelijk een van Mozarts grootste opera’s. Het is muzikale perfectie van begin tot eind, en de opera glorieert óók in haar recitatieven waarin veel van de universele emoties der protagonisten vervat zijn.

Welk een prachtvoorstelling! Zéér van deze tijd.

Olivier Keegel (gepubliceerd 5 mei 2019)

Er zijn nog voorstellingen op 08.05, 21.05, 26.05, 08.06, 19.06 en 06.07.

9 Comments

  1. Mauricio Fernandez schreef:

    Met dank voor deze wederom treffende recensie!

  2. Esther Chayes schreef:

    De canifigurale mens! Waarvoor dank!
    Een heerlijke bespreking, die leest alsof men aan de dis of in de keilenwinkel in gesprek is, waarbij de overgangen naar parallelle gebieden, zoals de politiek, geheel natuurlijk en logisch verlopen. Een schilderij van een recensie!

  3. Henk Rentenaar schreef:

    Hartelijk dank voor het mooie stuk proza!

  4. Pieter K. de Haan schreef:

    Na bijna 3 weken eindelijk weer eens een recensie op Opera Gazet!. Van Laurence Dale herinner ik me zo 4 ensceneringen bij de Nationale/Nederlandse Reisopera: “Madama Butterfly”, “L’Opera seria”, “Il barbiere di Siviglia” en, last but not least, “Ariadna auf Naxos”, allemaal even geslaagd. Voor grote huizen is deze regisseur (én dirigent!) waarschijnlijk niet “modern” – of misschien moet ik zeggen “extravagant” – genoeg

    • Olivier Keegel schreef:

      Inderdaad, amice De Haan, het was even rustig. Daar staat wel tegenover dat we in de eerste helft van april ZEVEN recensies publiceerden. Ik had dolgraag alle premières van DNO gerecenseerd, maar zoals u waarschijnlijk wel weet, stelt men mijn aanwezigheid als recensent daar niet op prijs, althans: men verleent mij niet dezelfde faciliteiten als aan andere recensenten ter beschikking worden gesteld. Meer duidelijkheid na het door de NVJ ingestelde Hoger Beroep of een andere oplossing die de gang naar de rechter overbodig zou kunnen maken. — Uw analyse inzake de situatie rond Laurence Dale deel ik. OK

      • Pieter K.de Haan schreef:

        Het recenseren van voorstellingen van DNO is u niet verboden: u zou die voorstellingen alleen op eigen kosten moeten bezoeken en dat wilt u niet. Recensenten van de Online Merker hebben met zoiets geen enkele moeite, vinden zelfs, dat dat hun onafhankelijkheid alleen maar accentueert. Ik heb overigens de recente petitie, bedoeld om uw uitzonderingspositie in dezen opgeheven te krijgen, ondertekend maar heb niet de illusie, dat die veel zal uithalen, net zo min trouwens als de gerechtelijke procedure. Maar even los van dat alles: als u de volgers van uw website wilt vasthouden is het onverstandig om grote gaten te laten vallen in uw berichtgeving.

  5. Olivier Keegel schreef:

    Niemand beweert dat mij het recenseren verboden is. Waar anderen wel of geen moeite mee hebben, is irrelevant. Mij zijn persfaciliteiten ontzegd vanwege een onwelgevallig artikel. Zeer kwalijk. Omtrent de kansen van een gerechtelijke procedure verschillen de juristen van de NVJ van mening met u. Vooralsnog meen ik er goed aan te doen op het kompas van juridische professionals te varen.

  6. Ad middendorp schreef:

    Wederom een voortreffelijke en leerzame recensie, waarvoor dank en waardering.
    Alleen mijn kangoeroe is wél illegaal. Ik kan hem nergens mee naar toenemen en er met niemand over praten. Het is hele zorg, maar dat terzijde.
    Ik ben blij dat je van de voorstelling genoten hebt zodat je ons met dit mooie verslag kunt plezieren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.