Otello in Baden-Baden. De Opera Robotica van Robert Wilson.

Otello

Otello: Stuart Skelton. Desdemona: Sonya Yoncheva. Foto: Lucie Jansch, Festspielhaus Baden-Baden.

Otello is een opera in vier akten van Giuseppe Verdi. Het libretto is van Arrigo Boito en is gebaseerd op het toneelstuk Othello van William Shakespeare. De eerste uitvoering was in het Teatro alla Scala in Milaan in 1887. Bijgewoonde voorstelling in het kader van de Osterfestspiele 2019, Festspielhaus Baden-Baden, 16 april 2019.

Otello: Stuart Skelton
Desdemona: Sonya Yoncheva
Jago: Vladimir Stoyanov
Emilia: Anna Malavasi
Cassio: Francesco Demuro
Roderigo: Gregory Bonfatti
Montano: Giovanni Furlanetto

Muzikale leiding: Zubin Mehta
Orkest: Berliner Philharmoniker
Koor: Philharmonia Chor Wien
Regie: Robert Wilson

Muzikaal:
Scenisch:

Proberen vast te stellen wat de beste opera van Verdi is, levert vrijwel altijd een nutteloze exercitie op. Het tussen min of meer gelijkgestemden uitwisselen van je “favoriete Verdi-opera” kan resulteren in een genoeglijke matinee in de keilenwinkel van uw keuze. De aria’s en uitvoerenden, en natuurlijk de opnamen, vliegen u en uw kompanen om de oren. Echter, niet voor niets vermeld ik “tussen min of meer gelijkgestemden”, want als u zich in deftig gezelschap bevindt, dan kunt u het als favoriete opera het best op Falstaff houden. Dat maakt indruk. ”Zo heel anders dan zijn andere opera’s!” Geen ouverture, geen tijd om te breien tussen recitatief, aria en ensemble. En laat ik het niet merken dat u het woord “doorgecomponeerd” niet laat vallen! Nee, als je gesteld bent op stevige aria’s à la “Di quella pira”, dan ben je bij Falstaff aan het verkeerde adres. Zelf moeten wij vol schaamte bekennen dat wij een opera zonder een paar knallende aria’s minder interessant vinden. Als Falstaff aanbelt in de buurt waar uw recensent metterwoon gevestigd is, de Amsterdamse Jordaan, dan wordt het raam opengeschoven en luidt tekst “je mot hiernoast wese”. Hetzelfde advies krijgen deurwaarders en incassobureaus, maar dit ter zijde.

Terug naar de betere kringen. Falstaff dus, zeer salonfähig. La Traviata, niet zo salonfähig, daarvoor moet voor Mensen van Nu minstens een blik hoeren opengetrokken worden. Maar met Otello komt u overal en altijd goed weg. Er bestaat tussen operaliefhebbers en operasnobs consensus: Otello is een meesterwerk. Met  voldoende prachtaria’s. Bijna was deze opera er niet eens geweest: na Aïda was Verdi eigenlijk met pensioen gegaan,  maar zijn uitgever Ricordi wist hem met het libretto van Arrigo Boito in de hand te overtuigen om zich weer aan het componeren te zetten.

In 1886 werd Otello voltooid, een dramatisch superieur, inktzwart meesterwerk met een hartverscheurend slot. Otello, Desdemona en Jago, het zal je familie maar wezen!

 

Het ene koor is het andere niet

De inhoud is natuurlijk bij vrijwel iedereen overbekend, dus nog maar even héél kort. Otello wordt in de haven van Cyprus begroet door het volk: “Una vela!” Het Philharmonia Chor Wien is niet van het niveau van het koor van De Nationale Opera, laten we het daar beleefdheidshalve maar op houden. Jago laat bij Roderigo doorschemeren dat hij binnenkort Desdemona, de vrouw van Otello, wel eens tot de zijne zou kunnen maken.  Uit jaloezie zweert Roderigo samen tegen Cassio. Roderigo en Jago raken slaags, Otello wil dat gezeik niet aan z’n hoofd en ontslaat Cassio.

In de tweede acte wordt Cassio door Jago overtuigd om via Desdemona eerherstel te zoeken.  Jago vertelt aan Otello dat Desdemona een affaire heeft met Cassio, en hij zorgt voor de bewijzen: de litigieuze zakdoek.

In de derde acte wakkert Desdemona onbewust Otello’s jaloezie aan door te blijven pleiten voor Cassio.

De Zakdoek

Otello wordt naar Venetië geroepen en Cassio neemt zijn plaats in.

Jago blijft de jaloeziekaart spelen, De Zakdoek wordt nu in Cassio’s woning geplant. Tijdens de ontvangst van Lodovico, de ambassadeur van Venetië, verliest Otello zijn zelfbeheersing. Hij vervloekt Desdemona ten overstaan van alle aanwezigen.

In het laatste bedrijf wordt Desdemona, nadat we door Sonya Yoncheva op prima-de-luxe wijze getrakteerd zijn op het beroemde “Wilgenlied”, door Otello wakker gekust.  Hij laat haar weten dat Cassio net is gestorven. Desdemona’s ontzetting hierover is voor Otello het zoveelste bewijs van haar ontrouw. Hij wurgt Desdemona, in Wilsons versie wordt er telepathisch gewurgd. Het hulpje van Desdemona, Emilia, komt binnen en ten overstaan van iedereen vertelt ze het ware verhaal achter de listen en lagen met De Zakdoek. Otello plant zich vervolgens een dolk in het lijf.

 

Meer Berlijn dan Verdi

Voor de Otello in Baden-Baden werd een cast van wereldniveau in stelling gebracht, althans op papier. Muzikaal was het allemaal redelijk in orde, maar toch ontbrak er iets. Uit de bak kwam onder leiding van bakkenist Zubin Mehta (heeft hij het predicaat “good old” al verdiend?) in de eerste plaats vooral veel Berliner Philharmoniker, terwijl wij liever veel Verdi hadden gehoord. Oorspronkelijk was het de bedoeling dat Gatti deze uitvoering zou leiden, maar die had zich bij de Berliners helaas ziek gemeld. “Ziek” waarschijnlijk in hoge mate als in “ziek van”. Stuart Skelton is een bij tijd en wijle spectaculaire tenor, maar gaf in de hogere regionen blijk van enkele Boeing-achtige  onzekerheden. Tevens leek Skelton ons te willen laten weten dat zuivere intonatie ook maar een willekeurige conventie is die nodig aan herziening toe is. Het was een tikkeltje gênant af en toe. Yoncheva, die in de MET al eens een Otello met Skelton heeft gedaan, geeft haar Desdemona, idioot gekleed als een wit geschminkte pop (alle protagonisten waren wit geschminkt), met krachtige, donkere, martiale tonen zoveel expressie als regisseur Wilson haar toelaat, en dat is helaas niet veel. Aan Vladimir Stoyanov was de rol toebedeeld van de gluiperd Jago;  zijn “Credo” was vocaal soeverein en werd opgesierd met volkstoneelachtige dramatische gebaren, geheel in tegenspraak met de rest van de Wilson-regie, waarover hierna meer.

 

O.J. Simpson in operaland

Robert Wilson is de O. J. Simpson van de operawereld. Hij is met zijn afschuwelijke Butterfly-productie (vanaf 23 april te ondergaan bij De Nationale Opera) 100% schuldig aan de moord op Cio-Cio San, maar werd vrijgesproken door de louche advocatuur van de pedante hofhouding des Kledinglozen Keizers. Dit keer was hij aangesteld om deze Otello grondig om zeep te helpen, een opdracht waar hij met vlag en wimpel voor  slaagde, en waarvoor hij bij de première vorstelijk werd beloond met luid boegeroep van het Duitse publiek. Otello is niet alleen een muzikaal maar ook een dramatisch meesterwerk, en Wilson is wel de laatste aan wie je zo’n juweel in handen moet geven. Het was weer het bekende Wilson-werk: zombieachtige personages die als robotten rondjes (vierkantjes) maakten tijdens het luchten op de met neon verlichte binnenplaats van The Federal Robert Wilson Prison.

 

Kan het nog erger? Een kleine anekdote.

De grote Amerikaanse bariton Sherrill Milnes kreeg van een grensverleggende regisseur opdracht om tijdens het derde duet waarin Otello Desdemona ervan beschuldigt een hoer te zijn, om op zijn buik over het podium te kruipen. “He wanted me to jerk off and have an orgasm,” aldus Milnes. “I won’t do it, it’s wrong on every front,” gaf hij de schabouwelijke regisseur te kennen.  “No way I’ll put my hand on my crotch; it’s embarrassing for Sherrill Milnes and it’s embarrassing for Sherrill Milnes as Iago.”

Vrolijk Pasen!

Olivier Keegel (gepubliceerd op 17 april 2019)

12 Comments

  1. Irma Deutekom schreef:

    Dank voor wederom een heldere en geweldige recensie. Van de de regisseur heb ik het e.e.a. gelezen en overladen met prijzen en onderscheidingen op experimenteel artistiek niveau is deze man een goeroe. Het zou kunnen voor in een park, maar opera zo op deze manier naar je hand willen zetten, vat ik op als een belediging. Waardeloos gedoe is het met die bewegingen en niks…niks…en nog eens niks aan emoties. De componisten en libretisten draaien zich om in hun graf!

  2. Esther Chayes schreef:

    Een twijfelachtige productie, maar een excellent stukje recenseren! Mooi nieuw woord:bakkenist! Onwijs jammer dat een regisseur zich boven dit meesterwerk wil stellen. Doe dan niks, met ogen dicht is er dan nog de muziek. Bundel deze recensies!

  3. hella Georgette schreef:

    Wij hadden “de eer” de voorstelling bij te wonen op 13/04 ll.
    Een voorstelling , ondanks de “beau monde” om zo snel mogelijk te vergeten wat betreft de regie !
    Jouw recensie is “de nagel op de kop”, ik heb daar niets aan toe te voegen, alleen het “Requiem” van Verdi was heel andere koek ! PRACHTIG 8
    “Otello” had ik dan ook liever concertant gezien, was mij héél wat ergernis bespaard gebleven.

  4. Gabi schreef:

    I saw one Wilson Parsifal – enough to loathe him forever (not Parsifal!). Poor Verdi …

  5. A. Minis schreef:

    Ik heb deze voorstelling niet gezien, maar ik kan me voorstellen dat heer Keegel groot gelijk heeft.
    Wilson’s Butterfly vond ik destijds zeer ontroerend, juist omdat Wilson afzag van een kitsch-Japan.
    En de Japanse esthetiek paste goed bij Butterfly. Het vloekte wat mij betreft niet met de muziek, want Puccini heeft er een Japanse kleur aan gegeven.
    Bij andere opera’s van Puccini zou het misplaatst zijn geweest. Bij alle andere opera’s van wie dan ook eveneens.
    Bij Otello slaat deze stijl natuurlijk als een tang op een varken. Heiligschennis.

    • Olivier Keegel schreef:

      Beste mevrouw Minis, dank voor uw reactie. Altijd plezierig om feedback te krijgen. Dat Butterfly vaak te maken zou krijgen met kitsch, is een een misvatting die vooral heerst onder Mensen van Nu. De opera speelt in Japan: een Japans huis en Japanse kleding, kortom een Japanse setting, zijn dan niet verrassend. Butterfly is een hoogst emotioneel liefdesdrama: om de protagonisten dan als autistische zombies neer te zetten, is volkomen strijdig met de inhoud van de opera. Ooit “lovers” gezien die elkaar of moeders die hun kind niet aanraken ? De idiote bewegingen had Wilson naar zijn zeggen gevonden in een oude Japanse dansvorm. Utter bullshit, met uw welnemen. Ten eerste is Butterfly geen Japanse opera, maar een Italiaanse opera die in Japan speelt, en ten tweede zou die oude Japanse dansvorm dan ook toegepast moeten zijn in de overige misbaksels van Wilson, waar de Opera Robita ook regeert.

      • A. Minis schreef:

        Waarde Heer Keegel!
        Dank voor uw reactie, altijd leuk om met u te keuvelen. Om even iets recht te zetten: ik voel mij geen Mens van Nu (en ook niet van Toen).
        Zeker, het speelt in Japan en het is een Italiaanse opera. Maar Puccini heeft zich moeite gegeven om de muziek een Japanse sfeer te geven, en daar is hij prachtig in geslaagd. Sentiment is er ook , bij Puccini altijd wat dik opgelegd. Heeft baat bij een onsentimentele aanpak, zoals hier bij Wilson.
        Die Japanse dansvormen kunnen natuurlijk niet in andere misbaksels (u krijgt gelijk) worden toegepast.
        Lang geleden was ik oprecht geroerd door deze Butterfly. Benieuwd hoe het nu uitpakt, het is al lang geleden.

  6. Jacques Liers schreef:

    Hello Olivier, zoals Georgette schreef, waren wij ook bij dat misbaksel (op scenisch gebied dan). Wij hebben ook ons ongenoegen laten weten en zoals we reeds elkaar geschreven moeten dergelijke opera “vergallers” de deur uit. Maar dat uitgerekend in Baden-Baden waar toch niet gelijk wie mag optreden. ’s Anderendaags gelukkig “het requiem” OM NOOIT TE VERGETEN”. Gefeliciteerd met je recensie. De nagel op de kop. Toch een wereld op zijn kop dat mensen als die Wilson, prijzen krijgen. Dan vraag ik mij af : voor wat en welke reden ?

    • Olivier Keegel schreef:

      Beste Jacques, ook jij bedankt voor je reactie. Ik was muzikaal ook niet heel erg onder de indruk. Maar het lukt mij nooit om in Baden-Baden een slecht humeur op te lopen. Ook de opera is er wel altijd een belevenis, in die heerlijke stad met dat uitmuntend geklede publiek.

  7. Flip schreef:

    Welke taak ziet u uzelf voor ogen als recensent?

    Als lezer zou ik graag lezen wat de intenties van de productie zijn en of de productie daarin slaagt.
    Ik lees alleen maar persoonlijke afkeer tegen deze regisseur.
    Natuurlijk kan er een polemiek zijn over naturalisme vs minimalisme in de opera maar is een recensie daar de plek voor?
    Uw argumentatie voelt nu als: Naturalisme is superieur aan minimalisme; dit is minimalistisch; ergo; slechte opera.
    Maar als u Robert Wilson, a priori altijd verschrikkelijk vindt:
    Laat de recensies dan over aan mensen die wel gevoel hebben voor de nuances in zijn werk en het binnen zijn oeuvre kunnen plaatsen.

    Nu weet ik, iemand die wel open staat voor Wilsons werk, helemaal niks.

  8. Olivier Keegel schreef:

    De operarecensent beoordeelt allereerst het resultaat, en maakt daar kanttekeningen bij. Het succes van een productie afmeten aan het welslagen van de onderliggende intenties ervan, zou tot een heel goede kritiek van een heel slecht uitgevoerde opera kunnnen leiden. Wilson is er ook hier weer in geslaagd er zijn bekende potje van te maken. Dáár is hij is in geslaagd, maar dat kan toch echt niet in een positieve bespreking resulteren: het duidzendkoppige boe-roepende premièrepubliek had mij ter plaatse gelyncht. “N”, zegt Flip, ” weet ik, iemand die wel open staat voor Wilsons werk, helemaal niks. ” Tuurlijk wel! Iedereen weet meteen alles zodra Wilsons naam op het affiche prijkt. Veel van steeds hetzelfde. Als WIlsons fan zou ik het niet gemis willen hebben.

    • Flip schreef:

      Heeft u zelf niet door hoe bevooroordeeld dit is?

      U lijkt opera’s het mooist te vinden als ze naturalistisch worden opgevoerd. Dat is prima. Maar dat wil niet zeggen dat andere genres ook langs die meetlat gelegd dienen te worden bij de beoordeling. Dan is het nogal evident dat ze ‘een rommeltje zijn’.

      Dat is hetzelfde als zeggen als dat, ik noem maar wat, de filmmuziek van ‘a clockwork orange’ slecht is omdat Beethoven door synthesizers wordt gespeeld.

      Andersom gaat u dat toch ook niet accepteren?
      Stel ik schrijf een recensie over Christof Loy en zeg dat het het gebruikelijke, melodramatische rood op rood is. BAM 1 ster. Want dit is de moord op de opera die toch vooral minimalistisch moet worden opgevoerd. Hoe kan het toch dat de operahuizen dit soort conservatieve kitsch nog steeds ondersteunen?
      Dat is toch een onacceptabele recensie?

      Tuurlijk mag u vinden dat opera’s mooier zijn als je ze naturalistisch opvoert. Maar als u in Robert Wilson producties niks meer ziet dan zombies die rare, trage bewegingen maken, dan moet u er misschien afblijven omdat u het genre niet snapt. En/of niet voorbij komt aan uw subjectieve artistieke mening.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.