UN BALLO IN MASCHERA DOOR OPERA ZUID. HET HAD NOG MOOIER KUNNEN ZIJN

Un ballo in maschera

Un Ballo in Maschera door Opera Zuid. (Foto: Joost Milde)

Un Ballo in Maschera, opera van Giuseppe Verdi, op een libretto van Antonio Somma. Voor het eerst opgevoerd in het Teatro Apollo in Rome op 17 februari 1859. Première van deze productie door Opera Zuid in het Parktheater te Eindhoven op 19 mei 2018. Bijgewoonde voorstelling op 22 mei 2018.

Gustav III: Adriano Graziani
Renato Anckarström: Jason Howard
Amelia: Jannelieke Schmidt
Oscar: Kristina Bitenc
Mme. Ulrica Arvedson: Melanie Forgeron
Ribbing: Huub Claessens
Horn: Kazumo Goto

Philharmonie Zuidnederland
Theaterkoor Opera Zuid
Muzikale leiding: Karel Deseure (22/5: Klaas-Jan de Groot)
Regie: Waut Koeken.

Muzikaal:
Scenisch:

Proloog

Ze bestaan nog: operaregisseurs die meer van opera houden dan van zichzelf. Dat zo iemand in Nederland aan de bak komt, mag een godswonder heten. Waut Koeken is de naam. Wat een geweldige regisseur!

 

Politieke moorden al dan niet op muziek

Het verhaal over de censuur waarmee Verdi’s opera Un ballo in maschera te maken kreeg, is reeds in honderden zo niet duizenden operaprogrammaboekjes opgelepeld. Wij zullen u er niet mee vervelen. Toch ligt dáár nu eens wél een parallel met het heden. Niet in het libretto zelf, maar wel in de met het begrip “censuur” vergiftigde Umwelt. Destijds werd een opera gecensureerd omdat de inhoud politiek onwenselijk was, nu wordt een cartoonist opgepakt omdat hij een onwelgevallige cartoon heeft getekend, worden parlementariërs selectief voor het gerecht gesleept omdat zij onwelgevallige uitspraken doen en in een enkele achterlijke uithoek wordt zelfs een recensent uit een kunsttempel geknikkerd omdat hij niet in de gewenste pas loopt. Op 6 mei 2002 en op 2 november 2004 vonden in Amsterdam politieke moorden plaats; in 1792 werd een moord beraamd op koning Gustav III van Zweden. Waar Pim Fortuyn het gevaar wel degelijk zag en er ook voor waarschuwde, daar sloot Gustav de ogen voor de schabouwelijke samenzweerders die het op zijn leven voorzien hadden. Gustav was wat we nu “een harde werker” zouden noemen, en droeg een oncomfortabel geheim met zich mee: hij was verliefd op Amelia, de vrouw van zijn beste vriend Renato Anckarström. En hij had dus vijanden, er werd een moordcomplot tegen hem gesmeed. De parallellen met onze tijd zijn schrijnend. Wederom blijkt: opera is actueel, modern muziektheater voor mensen van nu. Immers, opera is geen museum!

Niet geheel parallel met Fortuyn en Van Gogh loopt Gustavs consult bij waarzegster Ulrica. Daar wordt hem verteld dat Amelia ook van hém houdt, maar ook dat de man die hem als eerste de hand schudt (blijkt vriend Anckarström te zijn) zijn moordenaar zal zijn. Hij volgt Amelia later die avond en dat wordt vozen. Maar wie verschijnt ten tonele? Die vermaledijde Anckarström, l’homme cocu die niet twee keer hoeft te kijken om zich te realiseren hoe de verroeste vork in de besmeurde steel zit. Zijn beste vriend en zijn vrouw hebben een verhouding. Gadverdamme, man! Hij zweert wraak en sluit zich aan bij het complot om de koning te vermoorden.

 

Verdi-delicatessen

Un ballo in maschera biedt een uitgebreid assortiment Verdi-delicatessen van dramatische aria’s, adembenemende ensembles en bij de kladden grijpende refreinen. Een hoogtepunt blijft het aangrijpende ‘Ma se m’è forza perderti’ (‘Ik ben gedoemd haar te verliezen’). Adriano Graziani (Gustav III) stelde helaas teleur, en niet alleen in deze aria. Hij mist volledig de Mario del Monaco-achtige kracht die deze aria vereist. Zijn stem is dun en kelig, en voorzien van een irritant buffo-achtig membraantje. Wellicht komt hij in Puccini beter tot zijn recht (hij deed me denken aan de balletleraar uit Manon Lescaut), maar in deze Verdi-rol was hij echt niet op zijn plaats. Een ander hoogtepunt in deze opera is het vurige, up-tempo liefdesduet ‘Oh, qual soave brivido’ (‘Vlinders in mijn buik!’), waarin Gustav en Amelia op onmiskenbare wijze duidelijk maken dat zij elkaar ernstig zien zitten.

Er komen in dit duet verschillende muzikale thema’s aan bod die de verschillen tussen de twee geliefde representeren, totdat Amelia haar liefde voor Gustav toegeeft en ze samen hun liefde bezingen. Amelia wordt vertolkt door de beloftevolle Jannelieke Schmidt, niet alleen een jugendlich dramatische sopraan maar ook gewoon zeer jugendlich, zonder dramatisch. Amelia is echter wel een rol voor een dramatische sopraan, en een onvervalste Verdi-Amelia had Schmidt dan ook (nog) niet in huis, hoewel zij er bij sommige passages hoopvol dicht bij in de buurt kwam. Toch, op dit moment, niet de juiste rol voor haar. Neemt niet weg dat zij prachtig zong en haar paradoxale gevoelens voor Gustav en Renato met verve over het voetlicht wist te brengen. En als zij over een aantal jaren Desdemona in Verdi’s Otello zingt, zullen de juichende kritieken niet van de lucht zijn. De internationaal bekende Jason Howard (Anckarström) was evenmin een succes. Zijn bariton is weliswaar expressief, maar vederlicht. Geenszins een Verdi-bariton, en bovendien een houterig acteur. Kristina Bitenc (Oscar) schitterde al eerder in Nederland, als Eurydice in Orphée et Eurydice door De Reisopera. In de Hosenrolle van Oscar deed ze het wederom goed, hoewel het vocaal wel iets speelser had gekund. De ideale Oscar zit tegen de soubrette aan, en genereert impact door het contrast met de overige stemmen. Ook Melanie Forgeron als Ulrica miste vocale kracht, zij was geenszins de onheilspellende waarzegster die zij hoort te zijn. Huub Claessens als Ribbing en Kazumo Goto als Horn waren merkwaardigerwijs eigenlijk de enigen die volledig op hun rol berekend waren en zij leverden dan ook een uitstekende prestatie, zowel vocaal als qua acteren.

 

Sternstunden

De regie was in handen van Waut Koeken. In het webmagazine-met-beperkte-reactiemogelijkheid-voor-lezers ‘Place de l’Opera’ deed hij de volgende tot intense tevredenheid stemmende uitspraak: “Mijn job is te vertalen wat Verdi heeft bedoeld. Ik vertrek niet vanuit mezelf, maar vanuit de partituur.” Nu zeggen Konwitschny- en Bieito-achtigen dat ook, dus eerst zien en dan geloven. Goed nieuws! Koekens regie was schitterend, overweldigend. Weliswaar is het gebruikte ‘theater-in-het-theater’ concept tot de laatste druppel uitgemolken, maar dat mocht de pret in dit geval geheel niet drukken. Opera Zuid brengt dus de originele, ongecensureerde Zweedse versie en de koninklijke Zweedse setting biedt de regie meer kansen om te schitteren dan het koloniale Boston. Koeken maakte daar dankbaar gebruik van. Het toneelbeeld weerspiegelt zowel de tijd van Gustav III als de tijd waarin de opera werd gecomponeerd. Er zijn talloze visueel zeer aantrekkelijke en vindingrijke momenten, plus verbijsterend prachtige toneelbeelden mede dankzij de fraaie kostuums, de schitterende decors en de prachtige belichting. Knap, zeer knap gedaan. Deze regie had een groter podium verdiend. Koeken is van mening dat Opera Zuid zich niet moet richten op sterren, maar wel op de zgn. Sternstunden, de ideale synergie tussen de zangers, het orkest en de dramatische vormgeving. Koeken is daar in deze productie, ondanks de zwakke bezetting, in zekere zin toch in geslaagd.

De leden van Philharmonie Zuidnederland onder leiding van Klaas-Jan de Groot kweten zich gewetensvol van hun taak. Toch zou mijn advies zijn om de partituur eens met contrastvloeistof te injecteren en er dan nog eens naar te kijken. Het Theaterkoor Opera Zuid klonk prima.

Deze Ballo in Maschera staat inderdaad garant voor de nodige Sternstunden, in die zin dat het muzikale niveau zonder twijfel consistent was. De solisten zijn niet geweldig (het is niet moeilijk een betere, geheel Nederlandse cast te verzinnen) maar sluiten wel perfect op elkaar aan. Geen landskampioen, maar dankzij een deksels staaltje team building kampioen van de Jupiler League. Daarom is het ondanks alles toch een fijne voorstelling geworden, vol speelplezier en in een waanzinnig boeiende regie waar je je vingers bij aflikt. Wij raden u oprecht aan deze opera te bezoeken.

Olivier Keegel (Gepubliceerd op 23/5/2018)

Er zijn nog voorstellingen in diverse steden tot eind juni. Klik hier voor details.

Foto’s: Joost Milde.

10 Comments

  1. Corinne Romijn schreef:

    Waut Koeken is een fantastische regisseur. Altijd vanuit het oorspronkelijke verhaal/ libretto te werk gaan , de componist respecteren zonder malle fratsen en dan toch iets eigentijds neerzetten. Begonnen als figurant en daarna regie assistent bij de Vlaamse Opera . Zijn ideeen waren echter zo goed dat de onvolprezen intendant Marc Clemeur hem uiteindelijk een kans gaf om zelf een opera te regisseren. Dat werd La Strada een hedendaags werk gebaseerd op de film van Fellini.
    De muziek … mwah, niet echt om over naar huis te schrijven maar de regie van Waut was fantastisch. Ik zong en speelde de hoer . Toen ik tegen Hein Mulders van de casting zei: Jeetje , alweer een hoer? was het antwoord: Schat, je weet we doen hier aan typecasting en voor een ouwe wijvenrol ben je niet oud genoeg. LOL. Anyway, ook in Luxemburg en Strasbourg heeft Waut al geweldige produkties geregisseerd. En nu terecht artistiek leider van Opera Zuid. Een enorme aanwinst en de enige juiste keuze.

    • Olivier Keegel schreef:

      Dank voor je bijdrage, Corinne. Preces wat je zegt: “Altijd vanuit het oorspronkelijke verhaal/ libretto te werk gaan , de componist respecteren zonder malle fratsen en dan toch iets eigentijds neerzetten.” Ik ben sinds gisteren een groot fan!

  2. Jan de Jong schreef:

    De vergelijking met de vermeende censuur van een operarecensent is zo grotesk dat je bijna een pareltje van een literaire stijlfiguur vermoedt.
    Zorgelijker is dat deze Un ballo in maschera muzikaal helaas zeer matig was. Dat kan de regie niet goedmaken.

    Had u overigens gemerkt dat sinds Keegel niet meer schrijft over de voorstellingen bij de Nationale Opera de zaal een stuk leger is? Zijn boycot is dus wel effectief.

  3. Mauricio Fernandez schreef:

    Prima recensie Olivier, alleen vraag ik mij af wat voor zin het heeft om zo’n opera te programmeren als je niet de geschikte stemmen hebt of kunt betalen. Overigens, ik las dat Karel Deseure deze productie zou dirigeren en nu lees een andere naam als dirigent…??

    • Olivier Keegel schreef:

      Dank voor het compliment, Mauricio. Karel Deseure moest wegens familieomstandigheden verstek laten gaan en werd vervangen door de koordirigent. En wat de beoordeling der stemmen betreft: zelfs die is (tot op zekere hoogte) subjectief. Zo zijn er mensen die erg gesteld zijn op het geluid van Cecilia B. 🙂

  4. Mike hunt schreef:

    DEFAMATION OF CHARACTER

    Defamation of character is a term that is used to describe when false statement is written or spoken about an individual with the intent of harming or slandering their reputation.

  5. dick schreef:

    What “false statement” are you talking about? Are you sure you are on the right website?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.