” SALOME WORDT SALOMETTE”

Salome

Malin Byström (Salome) (Foto: Clärchen & Matthias Baus)

Salome, opera van Richard Strauss op een Duits libretto van de componist, gebaseerd op Hedwig Lachmann’s Duitse vertaling van het Franse toneelstuk Salomé van Oscar Wilde. Gecreëerd in de Hofoper te Dresden op 9 december 1905. Bijgewoonde première door De Nationale Opera in het Muziektheater te Amsterdam op 9 juni 2017.

Herodes: Lance Ryan
Herodias: Doris Soffel
Salome: Malin Byström
Jochanaan: Evgeny Nikitin
Narraboth: Peter Sonn
Ein Page der Herodias: Hanna Hipp

Koninklijk Concertgebouworkest

Muzikale leiding: Daniele Gatti
Regie: Ivo van Hove

Muzikaal:
Scenisch:

Salome

Malin Byström (Salome) en Evgeny Nikitin (Jochanaan) (Foto: BAUS )

Salome

Doris Soffel (Herodias) en Lance Ryan (Herodes) (Foto: BAUS )

Salome

Malin Byström (Salome), Evgeny Nikitin (Jochanaan) en Hanna Hipp (Ein Page der Herodias) (Foto: BAUS )

Salome

Lance Ryan (Herodes), Malin Byström (Salome) en Doris Soffel (Herodias) (Foto: BAUS )

Salome

Malin Byström (Salome) en Doris Soffel (Herodias) (Foto: BAUS)

Salome

Malin Byström (Salome) (Foto: BAUS )

Vijf maanden na de première in Dresden werd Strauss’ Salome uitgevoerd in Graz, verscheidene leidende figuren in de Europese muziek verzamelden zich om het evenement bij te wonen. Vele prominenten waren aanwezig, zoals Puccini, die dat ”verschrikkelijke kakofonische ding” wel eens met eigen oren wilde horen.  Ook de muziekstudent Alban Berg was erbij; later beschreef hij in zijn memoires hoe “koortsig ongeduldig en mateloos opgewonden” hij was om deze Salome te kunnen bijwonen. De 17-jarige Adolf Hitler gaf eveneens acte-de-présence, hij had geld van zijn familie geleend om de reis te kunnen maken. Arnold Schoenberg en Alexander von Zemlinsky waren ook van de partij. Maar misschien wel de belangrijkste toehoorder was Gustav Mahler, toen directeur van de Weense Opera. “Strauss en ik graven een tunnel vanaf twee kanten van de berg,” aldus Mahler over zijn muziek en die van Strauss, “en op een dag zullen we elkaar ontmoeten.”  Mahler was diep onder de indruk van de composities van zijn collega, en vooral van Salome.

En ook nu is het moeilijk om niet onder de indruk te zijn van deze spectaculaire opera, volgens sommigen de meest schokkende opera ooit, waarin ontluikende en al gauw obsessieve seksualiteit en necrofilie kernthema’s zijn. Er zullen nu maar weinig klassiekemuziekliefhebbers zijn die de genialiteit van Strauss’ meesterwerk zullen ontkennen, maar generaties lang heeft men ermee geworsteld. Men ervoer het onderwerp als affreus: Salome wordt overgehaald om te dansen voor haar stiefvader, koning Herodes. Deze belooft haar alles te geven wat zij wenst. En laat de hartenwens van de schat nu het hoofd van Johannes de Doper zijn, die eerder haar avances in niet mis te verstane bewoordingen afwees! Volgt een potje rollebollen tussen Salome en Het Hoofd. Het is niet verwonderlijk dat de opera te kampen kreeg met censuur in o.m. Londen, Wenen en New York.

Salome en Amsterdam

Salome en Amsterdam vormen een schrijnende paradox. Enerzijds is er de schabouwelijke productie onder regie van Konwitschny in 2009, waarschijnlijk het diepste artistieke dieptepunt in de geschiedenis van De Nederlandse/Nationale Opera. Anderzijds was er in 1987/1988 (hernomen in 1989/1990 en 1994) de legendarische prachtproductie onder de muzikale leiding van Edo de Waart en onder regie van Harry Kupfer, een onbetwist hoogtepunt in het Amsterdamse Muziektheater, met Josephine Barstow als Salome, en een stuk of 10 Nederlanders in comprimario-rollen.
Voor de versie van 2017 had De Nationale Opera op papier een dreamteam in stelling gebracht, aangevoerd door het Concertgebouworkest onder leiding van Daniele Gatti. “Op papier”, want de uitvoering viel hier en daar wat tegen. En dat lag bepaald niet aan het Koninklijk Concertgebouworkest. Strauss en het Concertgebouworkest, daar beleeft men weken voorpret aan. Het orkest speelde dan ook bijna letterlijk ijzingwekkend prachtig, broeierig en sensueel. Niet voor niets kreeg het orkest als eerste slotapplaus. Eeuwige dankbaarheid!

De nieuwe Kiri Te Kanawa ?

De rol van Herodes werd vertolkt door Frank van Aken Lance Ryan, een van de meest gewilde heldentoren van dit moment, vooral bekend van zijn rollen in opera’s van Strauss en Wagner. Als Siegfried miste hij ooit de eerste acte, omdat hij “niet gewend was dat een opera zo vroeg begon”, namelijk om 16:00h. Maar dit keer was meneer Ryan keurig op tijd: een goede Herodes met een sterke podiumprésence en een niet te ontkennen stimmliche expressiviteit. Met mevrouw Doris Soffel (in dagblad Trouw ooit “Stoffel” genoemd) hebben we nog een appeltje te schillen. Zij was immers medeplichtig aan de obscene en psychopathische Konwitschny-Salome uit 2009, waarin zij ook de rol van Herodias vervulde. Aangezien “vergevingsgezindheid” de middle name van Opera Gazet is, zeggen wij: zand erover! Tevens constateren wij –eerlijk is eerlijk– dat haar mezzo nog steeds een geweldige dramatische impact heeft. De nu 69-jarige Doris Soffel gaf op geraffineerde wijze, met vileine gebaartjes, vorm aan de verstikkend jaloerse Herodias. Ja, er gebeurt wat als zij het podium betreedt. Salome werd vertolkt door Annemarie Kremer Malin Byström, inmiddels ook alweer 44 en wel eens beschouwd als “de nieuwe Kiri Te Kanawa”, ze beleefde haar debuut in deze rol. Maar is zij ook Salome? Volgens het publiek, dat haar hartstochtelijk toejuichte wél. En volgens de kenners die ik na de voorstelling sprak, ook. Dus ik sta enigszins alleen als ik zeg dat ik haar stem  wat aan de bescheiden en lichte kant vind om het verdwaasde geile loeder Salome, dramatische sopraan, gestalte te geven. M.i. is Byström meer een Jenufa dan een Salome. Zeker, haar stem is zeer fraai in het middenregister, maar in het topregister op kanariepiet-achtige wijze ontoereikend om met wat bescheiden vocaal vuurwerk invulling te geven aan Salome in al haar gruwelijke facetten. De reeks “Ich verlange von dir den Kopf des Jochanaan!  Ich fordre den Kopf des Jochanaan! Den Kopf des Jochanaan! Gib mir den Kopf des Jochanaan! Ich will den Kopf des Jochanaan! Gib mir den Kopf des Jochanaan!” waar Strauss in het libretto “feroce” bij heeft gezet, klonk bij Byström als een verjaardagslijstje, niet als een uiting van lugubere vastberadendheid.

De bas-bariton Evgeny Nikitin (Jochanaan) was ooit drummer in een heavy metal band, compleet met een (vermeende) swastika-tattoo die hem in 2012 nog lelijk opbrak in Bayreuth. Er ontstond een schandaal en Nikitin smeerde ‘m als een dief in de nacht. Casting director Jesús Iglesias Norriega  moet in een olijke bui geweest zijn toen hij zijn oog op Ryan en Nikitin liet vallen, maar dit ter zijde. De partij van Jochanaan is geschreven voor een (helden) bariton, maar Nikitin is een bas-bariton, m.i. meer bas dan bariton. En wat krijg je dan? Technische problemen met de hoge noten. De uitdossing van deze Jochanaan was schabouwelijk: een kruising van Onslow uit de Britse serie Keeping Up Appearances en een verslonsde loodgieter uit Raamsdonksveer met criminele antecedenten. “Dat cv-keteltje leg ik er binnen een dag in, mevrouwtje, voor weinig….” Dat type, compleet met tattoos en staartje. Alleen het bouwvakkersdecolleté ontbrak. Dat een 15-jarige deerne opgewonden raakt door zo’n tokkie is net zo onwaarschijnlijk als de wederopstanding van Louis Neefs. Speciale vermelding verdient nog Peter Sonn die een uitstekende Narraboth in huis had.

Fraaie regie

Regisseur  Ivo van Hove had een alleraardigste regie voor ons in petto. Voordat de opera begon was er al scenisch gedoe bij open doek; ik houd daar niet van. Maar het toneelbeeld met een stukje interieur van het paleis van Herodes (leek op de lobby van een Zwitsers hotel in de jaren 50) op de steeds kleiner wordende achtergrond werkte uitstekend. Het voortoneel, waar de actie plaatsvond, was niet meer dan een zwarte wand met een projectie van de maan. Mooi! De scène met de vier debatterende Joden was een geweldige trouvaille. Tijdens de door Malin Byström zelf en gekleed uitgevoerde Sluierdans was tegelijkertijd een projectie te zien waarin zij deze dans naakt uitvoert met Jochanaan. Op grond van de fysieke kenmerken van mevrouw was er veel voor te zeggen geweest om video en bühne om te draaien. En na al dit fraais ging de regisseur dan toch nog de fout in.  En wel inzake Het Hoofd.  Kernwaarde van Salome is dat zij de liefde bedrijft met een afgehakt, van bloed druipend hoofd. Het door Strauss zelf geschreven libretto heeft het over “Ein riesengrosser schwarzer Arm, der Arm des Henkers, streckt sich aus der Zisterne heraus, auf einem silbernen Schild den Kopf des Jochanaan haltend. Salome ergreift ihn.” Dus het hoofd van Jochanaan wordt door Salome van de zilveren schaal gepakt, zo wilde componist/librettist Strauss het. En daarna volgt een erotische scène tussen de jongedame en Het Hoofd. Kijk eens op YouTube hoe Annemarie Kremer dat doet! IJzingwekkend. Van Hove was hier, zoals bij menig modern regisseur het geval is, het slachtoffer geworden van zijn distinctiedrift: het MOET anders. Wij zagen geen Hoofd, maar een indefiniet goudkleurig, slijmerig object, dat later een hoopje lichaam bleek te zijn, iets dat in matige zombiefilms uit een ei komt. Hierop ging Salome met haar necrofiele begeertes los. Jammer dat de climax van de opera op deze manier ontkracht werd.
Salome is van een succès de scandale geëvolueerd tot een van de meest ontregelende ervaringen die er in de klassieke muziek te vinden zijn en misschien wel de gruwelijkste love story die ooit is geschreven. De Nationale Opera heeft het seizoen met deze opera besloten in een uitvoering die onderhoudend was maar ook enkele zwakke plekken bevatte.

Er zijn nog voorstellingen op 12, 18, 21, 24, 27 juni, 2 en 5 juli 2017.

Olivier Keegel. (Gepubliceerd op 10/6/2017)

DelenShare on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someone

4 Comments

  1. fred coeleman schreef:

    Helemaal mee eens

  2. Bas de Kwant schreef:

    Goede review, grotendeels eens: m.n. Jochanaan hadden ze wel een mooi wit hemd met lange mouwen aan kunnen doen, dat zou al geholpen hebben. Of salome vocaal ontoereikend was kan ik niet zo goed beoordelen, ze was voor mij erg indrukwekkend. Je complimenten aan het orkest zijn ook meer dan terecht, dat was fabuleus!

  3. Kersten schreef:

    Geestig en doelmatig (hopelijk), die doorgestreepte zangers!

  4. Sharon schreef:

    “Dat een 15-jarige deerne opgewonden raakt door zo’n tokkie is net zo onwaarschijnlijk als de wederopstanding van Louis Neefs.” 🙂

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *