“DIE PASSAGIERIN”

Die Passagierin

Ensemble (Foto: Foster)

“Die Passagierin”, opera van Mieczyslaw Weinberg op een libretto van Alexander Medvedev naar de gelijknamige roman van Zofia Posmysz. De opera werd voltooid in 1968, maar pas concertant uitgevoerd in Moskou in december 2006. Eerste scenische opvoering door de Bregenzer Festspiele in juli 2010. Bijgewoonde première in het Musiktheater im Revier te Gelsenkirchen op 28 januari 2017.

Walter, een Duitser: “Wir Deutschen quälen uns selbst gern mit Zweifeln, mit Schreckenfantasien und nebligen Geheimnissen. Sentimental sind wir. Doch diese Eigenschaft macht uns reiner.“
Marta, een gevangene: „Keine Vergebung – niemals!“

Lisa: Hanna Dóra Sturludóttir
Walter: Kor-Jan Dusseljee
Marta: Ilia Papandreou
Tadeusz: Piotr Prochera
Katja: Alfia Kamalova
Krystina: Anke Sieloff
Vlasta: Silvia Oelschläger
Hannah: Noriko Ogawa-Yatake
Yvette: Bele Kumberger
Bronka: Almuth Herbst
1. SS-Mann: Joachim G. Maaß
2. SS-Mann: Oliver Aigner
3. SS-Mann: Tobias Glagau

Opernchor und Extrachor des MiR
Neue Philharmonie Westfalen
Dirigent: Valtteri Rauhalammi
Regie: Gabriele Rech

Muzikaal:
Scenisch:

Na decennialang onder het stof gelegen te hebben, is “Die Passagierin” na 2010 als het ware gepromoveerd tot een repertoireopera. Frankfurt, Mannheim, Karlsruhe, Warschau, Londen, New York zijn enkele van de steden waar de opera recent werd opgevoerd. Voorstellingen in Dresden en Moskou zijn nog voor dit jaar gepland.

Vooral de Duitse operahuizen zijn happig om de opera op hun speelplan te zetten. Werken die de Holocaust van 1940-1945 behandelen, worden trouwens met de regelmaat van een klok in Duitsland opgevoerd, zowel toneelstukken als opera’s. De drijfveer? Wie zal het zeggen? Heimwee naar “the good old days” en naar de met hakenkruisen versierde banners die gedurende de oorlogsjaren rijkelijk het straatbeeld opfleurden? Hakenkruisen zijn in Duitsland verboden, maar theatervoorstellingen vormen een uitzondering! Dus…
Schuldgevoel bij de nazaten van de Nazi’s? Wat er bij een Duitser schuilgaat achter een correcte behandeling en een glimlach kun je nooit zeker zeggen. Wie Holocaust zegt, denkt aan Auschwitz, maar dat beeld is niet volledig. Wie in Auschwitz terecht kwam, kon nog hopen op een “voordelige” selectie om in de nabij gelegen fabrieken als slaaf tewerk gesteld te worden: IG-Farben (na de oorlog BASF) e.a. Van Auschwitz gingen in 1945 duizenden overlevenden terug naar huis. Chelmno, Treblinka, Sobibor en Belzec waren kleiner, maar 100 % uitroeiingskampen. Wie daar aankwam, gezond of ziek, jong of oud, werd regelrecht naar de gaskamers gestuurd!

Ontelbaar zijn intussen de boeken die over de Holocaust geschreven zijn, de een al wat uitvoeriger dan de andere. Wie er iets kort wil over lezen opteert best voor “Is dit een mens” van Primo Levi . Uitvoeriger is “The Holocaust” van Martin Gilbert en wie er werkelijk alles wil over weten kan terecht bij Raul Hilberg en diens “The Destruction of the European Jews”.

“Die Passagierin” is een opera die het muzikaal verdient om opgevoerd te worden. Een rijke, knap georkestreerde partituur en goed in het oor liggende zangnummers maken de opera, ondanks zijn duister thema, tot een aangename belevenis. Shostakowitsch komt ook geregeld even om de hoek kijken. Opvallend is het taalgebruik. Elk personage zingt in zijn eigen taal, hoofdzakelijk Duits, Pools en Russisch, maar ook korte fragmenten in het Frans, Tsjechisch en Grieks.

De opera heeft plaats op een cruiseschip, op weg van Duitsland naar Brazilië, in 1960. Aan boord bevinden zich de Duitse diplomaat Walter en zijn vrouw Lisa. Zij vermoedt een medepassagier te herkennen als Marta, een gevangene in Auschwitz waar Lisa bewaakster was, in dienst van de SS. De herinneringen aan haar verleden en haar angst herkend te worden, vormen de inhoud van de opera.

De productie van Bregenz, die wij kennen van de uitstekende Blu ray/DVD opname, werd door diverse operahuizen overgenomen, maar in Gelsenkirchen kregen wij iets volkomen nieuw te zien. Regisseur Gabriele Rech plaatste de actie volledig in de bar/eetzaal van het schip. Dat kwam de cruisesfeer ten goede, maar plaatste de flashbacks over Auschwitz in een volkomen ongeloofwaardige omgeving. Een seksscene mocht volgens de normen van het moderne regietheater natuurlijk niet ontbreken en Gabriele Rech had het bijzonder lumineuze idee om een vluggertje tussen Lisa en Walter te laten plaatsvinden op een tafel in de refter van het cruiseschip.

Over de bezetting niets dan lof, behalve misschien voor de tenor Kor-Jan Dusseljee waarvan het metallieke klankdebiet meer aan Mime deed denken dan aan de diplomaat Walter. Hanna Dóra Sturludóttir, een trefzekere, heldere mezzosopraan, was een hautaine Lisa die geen greintje spijt of schuldbesef toonde over haar dubieuze verleden, een onsympathieke ik-figuur die enkel om haar eigen hachje bekommerd was.
De sopraan Ilja Papandreou had het als Marta uiteraard gemakkelijker om de harten van het publiek te stelen. Zij zong met een vrije, heldere sopraanstem. Vooral de ingetogen slotscène was een toonbeeld van stijl, smaak en intelligente voordracht.
De meest ontroerende figuur in de opera is echter Tadeusz, de verloofde van Marta, met veel invoelvermogen gebracht door de bariton Piotr Prochera.
Bijzonder mooi was de ensemblezang van Marta en haar medegevangenen, ondersteund door een klagend koor. De drie SS-mannen vormden vocaal een kernachtig contrast in deze vooral door vrouwenstemmen gedomineerde opera.

De jonge dirigent Valtteri Rauhalammi wist het maximum uit het orkest te halen, zowel in de dramatische scènes als in de ontroerende momenten. Wij werden aangegrepen door de smachtende strijkers tussen het liefdesduet van Marta en Tadeusz.

Een productie die wij best kunnen aanbevelen en waarvan nog voorstellingen zijn op 5, 18/2, 2, 17/3, 2 en 23/4/2017.

De roman van Zofia Posmysz werd ook verfilmd: Pasazerka (1963)

G.M. (Gepubliceerd op 31/1/2017)

DelenShare on FacebookTweet about this on TwitterEmail this to someone

2 Comments

  1. Jan de Jong schreef:

    De auteur focust ten onrechte alleen op Duitsland als het om de opvoeringsgeschiedenis gaat. Van de opera zijn ook in de VS talrijke producties gemaakt (Chicago, New York, Detroit, Miami, Houston), bijna net zoveel als in Duitsland. En aangezien er in de VS veel minder opera gespeeld wordt, telt het proportioneel veel zwaarder als een stuk daar vaak gaat. Dat willekeurig welke opera vaak in Duitsland wordt opgevoerd, is bijna een open deur. Nergens ter wereld zijn zoveel operatheaters.

    De zin “Heimwee naar “the good old days” en naar de met hakenkruisen versierde banners die gedurende de oorlogsjaren rijkelijk het straatbeeld opfleurden?” is misselijkmakend tendentieus als je weet welk raamprogrammering de meeste Duitse theaters rond dit stuk opzetten (zo ook nu in Gelsenkrichen). Mocht het ironie zijn, dan is dat werkelijk niet geslaagd en dat wordt ook ontkracht door het even suggestieve “Wie zal het zeggen?”.

    Zelf vond ik de uitvoering in Gelsenkirchen een beklemmende en aangrijpende belevenis. Over sommige regiekeuzes valt te discussiëren. Muzikaal was het niveau goed. De kwalificatie “aangenaam” voor deze opera is voor mij echter tamelijk onnavolgbaar.

    Gelsenkirchen is niet ver (een uurtje vanaf de grens bij Arnhem). Het theater is bijzonder. De kaarten zijn er heel betaalbaar en Die Passagierin is zeer de moeite waard.

  2. E. Eerland schreef:

    Geheel eens met heer De Jong, die recensie van G.M. heeft verbazingwekkende tot zorgwekkende formuleringen. Net een na-oorlogse Duitser, die het nog steeds niet begrepen heeft, een beetje in de sfeer van Lisa’s man, die dat gezeur over die oorlog en de menselijke verantwoordelijkheid maar lastig vindt; in de enscenering van Gelsenkirchen werd dit ook zo getoond.
    Daarbij komt dat de voortreffelijke inleiding die dit “Musiktheater im Revier” verzorgde, geen enkele onduidelijkheid liet bestaan over de verantwoordelijkheid en het historisch besef van Duitsers. En de stijlvolle reactie van het publiek aan het einde gaf ook te zien dat de gruwelijke boodschap begrepen was. Zelf vond ik het vaste decor van eetzaal + podium geen enkel bezwaar, in vergelijking met de video van Bregenz, waar het toneel werd gesplitst in schip versus Auschwitz. Wie KZ’s heeft bezocht, weet toch wel bij deze enscenering hoe erg het er aan toe ging, een zekere abstrahering vond ik best passend, te meer daar het drama zich in feite in de geest van Lisa afspeelt.
    Wie eens een niet vrijblijvend muziekdrama wil meemaken, moet zeker naar Gelsenkirchen gaan!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *