TATARSTAN IN DE EU. NU!

Jevgeni Onegin

Jevgeni Onegin – copyright Staatsopera van Tatarstan. Onegin en Olga.

Jevgeni Onegin is een opera van Pjotr Iljitsj Tsjajkovski, gebaseerd op de gelijknamige roman in verzen van Aleksandr Poesjkin. Het libretto schreef de componist samen met Konstantin Sjilovski. De opera ging op 23 januari 1881 in première in het Bolsjojtheater van Moskou. Bijgewoonde voorstelling door de Staatsopera van Tatarstan, 29 september, De Goudse Schouwburg.


Larina  – Anastasia Babicheva
Olga  – Vera Pozolotina
Tatjana  – Maria Pakhar
Jevgeni Onegin – Vladimir Moroz
Filippjevna – Ekaterina Egorova
Lenski – Anton Ivanov
Vorst Gremin  – Andrey Valentiy
Zaretski  – Aidar Nurgayanov

Dirigent – Renat Salavatov
Regie  – Mikhail Pandzhavidze

Muziek:
Regie:

Jevgeni Onegin is een van de fraaiste en geliefdste opera’s van Tsjaikovski. Een open deur, zult u als doorgewinterd operakenner zeggen. Echter, “fraai en geliefd” is een levensgevaarlijke combinatie voor de schepper van het meesterwerk waarop u in de operatheaters getrakteerd wordt: die schepper van het meesterwerk is natuurlijk De Regisseur. Een gigantisch probleem duikt meteen al op in de eerste twee aktes, namelijk de plaats van handeling: een Russisch landgoed, eind 18e begin 19e eeuw. Hoe zet je dat neer voor Mensen van Nu? Er werden in de afgelopen jaren diverse pogingen ondernomen om tot een oplossing te komen. Zo kunnen we Tatjana natuurlijk tussen de pluchen dieren plaatsen, met op een pc-scherm de uitnodiging om het Word Wide Web te betreden. Een doordacht concept, voortkomende uit een scherpzinnig historisch besef: er waren eind 18e eeuw namelijk geen Pc’s, dus mission completed ! Een ander “conceptuele” regisseur kwam met een eveneens niet te onderschatten trouvaille: een met appels bedekt podium dat doorsneden wordt door een constructie van reflecterend gaas. U begrijpt, appels, VERBODEN appels, en een met gaas in tweeën gedeeld podium: klassentegenstellingen! Bravo. Het Russische landgoed laat zich ook heel goed representeren door een vervallen boerderij na de val van het IJzeren Gordijn, zoals een andere maker van urgent, eigentijds muziektheater verzon concipieerde. Ook heel aardig was de zgn. Briefscène van een andere regisseur: Tatjana is niet in haar gracieuze uppie (operafossielen vinden dat een conditio sine qua non voor de Briefscène), maar wordt omringd door “diverse Onegins”, allemaal getooid met een dierenmasker. Een masker in een andere opera dan Un Ballo In Maschera, heeft u dat ooit gezien? Meesterlijk!

 

Zwarte doos

Meer voor de hand liggend, maar nog steeds prijzenswaardig, is het concept waarin het toneel bestaat uit een zwarte doos (een zwarte doos!), bezaaid met klapstoelen. De symboliek ligt er duimendik bovenop! (Laat u het ons bij gelegenheid even weten?) Ook niet onvermeld mag blijven de versie waarin niet alleen De Russische Beer optreedt, maar ook het Rode Leger een operatie achter vijandelijke linies uitvoert en Lenski bijstaat in zijn duel. Ons bekroop de gedachte: kunnen jullie wel met z’n allen, maar onderweg naar huis, aan Het Denken gezet (opera’s zetten mensen Aan Het Denken, zoals u weet), konden wij voor deze verrassende wending wel begrip opbrengen, al weten wij niet welk begrip. Zo zijn er talloze grootmeesterlijke oplossingen om een fraaie en geliefde opera de nek om te draaien nog steeds actueel te laten zijn, maar ik wil deze regieparels toch niet afsluiten zonder ons persoonlijk hoogtepunt te noemen: De Fotoautomaat Op Het Treinstation! U werpt ons waarschijnlijk tegen: en De Dubbelganger dan? U hebt gelijk. De Dubbelganger is een van de belangrijkste vernieuwingen op operagebied: alles en iedereen kan verdubbelgangd worden, van protagonist tot componist. Tsjaikovski of Wagner op het toneel, met zo’n peinzende blik: “Gaat het wel helemaal goed hier?”  Zo’n avond kan voor ons niet meer stuk.

 

De Staatsopera van Tatarstan stunt

De Staatsopera van Tatarstan viert dit seizoen haar 25e seizoen in de Nederlandse en Belgische theaters en komt ter ere van dit jubileum met een gigantische stunt. Het gezelschap speelt Tsjaikovski’s Jevgeni Onegin, en heeft dankzij scherpzinnig speurwerk een sensationele oplossing gevonden voor bovenstaande regiedilemma’s. Diep weggestopt in de nalatenschap van Tsjaikovski vond men een boekje geschreven door de componist zelf, samen met ene Konstantin Sjilovski, waarin niet alleen alle teksten (naar de roman in verzen van Alexander Poesjkin) stonden, maar ook ondubbelzinnige aanwijzingen voor de regie. Een vondst van onschatbare waarde, want nu kon men zwart-op-wit lezen hoe de componist het wilde hebben en was er geen enkele noodzaak meer om naar hulpmiddelen als pluchen dieren, maskers, fotoautomaten en dubbelgangers te grijpen. De in het boekje (men sprak al gauw van “libretto”) verstrekte informatie over de uitvoering was volledig en eenduidig. Plaats van handeling 1e acte: het Russisch landhuis van Madame Larina. Plaats van handeling 2e acte: bal ter ere van de verjaardag van Tatjana. Maar ook handelingen worden nauwkeurig beschreven: “Tatjana heeft een boek in haar hand”, “Lenski nadert Olga”, “Tatjana tekent en verzegelt de brief”, etc. etc. Kortom, een schat aan informatie waarvan de Staatsopera van Tatarstan dankbaar -en trots- gebruik heeft gemaakt. Uiteraard is het voor een rondreizend gezelschap niet mogelijk een landgoed of een balzaal na te bouwen, en zolang het libretto maar gevolgd wordt, is dat ook helemaal niet noodzakelijk. Als constante was De Brief (vele brieven) alom in de toneelbeelden aanwezig, geen slecht idee gezien de gezamenlijke hobby van de penvrienden Tatjana en Onegin.

 

Vrije jongen

In de tuin van het Russisch landhuis (toneelbeeld van bijgewoonde voorstelling: we zijn in de tuin van een Russisch landhuis) van Madame Larina, geweldig vertolkt door de krachtige, melodieuze mezzo Anastasia Bibicheva,  bezingen Olga en Tatjana de liefde. Boeren komen zingend terug van het veld, een goede folkloristische gewoonte die Nederlandse agrariërs tot op de dag van vandaag in ere houden. Er dienen zich twee gasten aan, de dichter Lenski, een bewonderaar van Olga, en zijn vriend Jevgeni Onegin, een Thierry Baudet-achtige gladjakker uit St. Petersburg. Onegin werd in Gouda vertolkt door Vladimir Moroz, die met zijn wat lichtere bariton indrukwekkend wist te fraseren.

Ook zijn acteerwerk was prima de luxe; de golven van antipathie tegen de schabouwelijke dandy klotsten over de oevers van de Gouwe en de Hollandse IJssel.

Lenski maakt Olga -een fraaie en adequaat dartel geacteerde rol van de prachtig getimbreerde mezzo Vera Pozolotina-  het hof en Tatjana onderhoudt zich met Onegin, wiens praatjes nogal indruk op haar maken. Tatjana valt voor Onegin en gaat maar eens een paar regels over haar romantische gevoelens voor Onegin op papier zetten; de zo’n 12 minuten durende “Briefscène”  werd door sopraan Maria Pakhar met ongeëvenaarde schoonheid, ontregelende zuiverheid en een perfecte opbouw gezongen. Jammer dat een klein gedeelte van de Briefaria liggend gezongen werd; het kwam de prachtstem van Pakhar niet ten goede. Maria Pakhar wist ook zeer overtuigend de Werdegang van haar personage uit te beelden: van enigszins verlegen meisje naar amoureus getormenteerde dramatis persona.

De brief moet de volgende ochtend aan Onegin overhandigd worden, en zulks geschiedt. Maar Onegin heeft helemaal geen trek in dat romantische gedoe; hij is een vrije jongen. Tatjana blijft ontredderd achter. In de tweede acte wordt er op de verjaardag van Tatjana gedanst (toneelbeeld van de bijgewoonde voorstelling: we zien dansende feestgangers op de verjaardag van Tatjana). Onegin richt zijn amoureuze pijlen op Olga; Lenski is groen van jaloezie. Het komt tot een duel tussen de heren. Lenski, vertolkt door de heldere en hoogtevreesloze, maar wel erg lichte tenor (in het duet met Olga moet hij stimmlich in haar zijn meerdere erkennen) Anton Ivanov, overdenkt zijn leven: de beroemde aria “Kuda, kuda, kuda”. Terug naar het duel. Onegin lost een schot en Lenski valt dood neer. De derde acte speelt jaren later tijdens een groots bal in St Petersburg (toneelbeeld van bijgewoonde voorstelling: we zijn aanwezig bij een groots bal in St. Petersburg). Onegin voelt zich nog steeds schuldig over de dood van Lenski. Prinses Gremin wordt verwelkomd, maar Onegin herkent Tatjana in deze Prinses Gremin. Ze is inmiddels getrouwd en begroet Onegin nogal koeltjes. Tja, wat krijg je dan… Onegin wordt razend verliefd op de knappe Tatjana. The things we can’t have are the ones we want the most, zei Churchill al toen zijn favoriete sigaren uitverkocht waren.  Later wacht Tatjana op Onegin die haar een brief (!) heeft geschreven.  Oude liefde roest niet, en ze neemt het zichzelf kwalijk dat ook zij geen uitzondering op deze regel is. Onegin geeft even flink gas en verklaart haar vol passie zijn liefde. Tatjana heeft weliswaar zo haar second-love gevoelens voor Onegin, maar zij verkiest het vast te houden aan de echtelijke trouw. Onegin loopt vertwijfelt weg, verslagen, wanhopig, en zichzelf vervloekend om de manier waarop hij jaren geleden op Tatjana’s brief reageerde.

 

Poesjkin

Het verhaal is gebaseerd op de novelle van Poesjkin. Deze opera van Tsjaikovski zit vol smachtende en anderszins tot zinsbegoocheling leidende prachtmelodieën. Het dramatische duel tussen de jeugdvrienden! De aangrijpende Briefscène van Tatjana! Van  de hedendaagse toeschouwer vraagt het verhaal enige inleving in de begin 19e-eeuwse mores en sociale verhoudingen. De oprechte operaliefhebber verdiept zich liever in de oorspronkelijke opera dan dat hij een urgent, grensverleggend en vooral ACTUEEL stuk muziektheater krijgt voorgeschoteld. Ons motto: de opera verdiepe zich niet in ons, maar wij verdiepen ons in de opera. Tatjana, lagere landadel, en Onegin, St. Peterburgse adel, komen uit verschillende sociale lagen. Onegin is een 19e-eeuwse lullo, die zich bij nader inzien niet kleedt als Baudet maar meer als een Hiddema avant la lettre en zijn ennui bestrijdt met een liefdesleven waar Jeroen de Pauw nog een puntje aan zou kunnen zuigen. Maar na Tatjana’s huwelijk met de generaal zijn de bordjes verhangen; zij heeft nu een direct lijntje met de Tsaar. Na een kontje van haar echtgenoot, de generaal, is Tatjana Onegin op de sociale ladder voorbij geklommen. Onegin wordt een outcast, op het bal bij vorst Gremin wordt er besmuikt naar hem gekeken en is zijn status tot De-Roy-van-Zuydewijn-achtige proporties verschrompeld.

 

IJskast- en dubbelgangerloze enscenering

De Opera van Tatarstan bezoeken wij met toenemend plezier. De libretto-getrouwe, ijskast- en dubbelgangerloze ensceneringen voor een groot publiek komen de begrijpelijkheid van de opera en daarmee de opera zelf zeer ten goede. Kostuums en decors zijn tegenwoordig uitstekend verzorgd. Het is het breed gewaardeerde theater waarvan Pierre Audi in zijn slotinterview in Het Parool verklaarde dat dat “toch echt niet meer kon” en dat (de tijd van) dergelijke voorstellingen voorbij is en niet meer terugkomt. Dan had Pierre toch buiten onze vrienden uit Tatarstan gerekend. Tijd voorbij, komt nooit meer terug, dan denken wij zeker niet in de eerste plaats aan de Staatsopera van Tatarstan. Er zijn anderen op wie het etiket “tijd voorbij, komt niet meer terug” veel beter past.

Nog een enkele opmerking over het orkest. Dirigent Renat Salavatov, die bij aanvang van de voorstelling en van de pauze steeds “stiekem” en ten onrechte applausloos opkwam, is niet alleen chef-dirigent van de Tataarse Staatsopera maar ook van het Mariinsky-theater. Het orkest, met prachtige blazers, speelde onder zijn leiding eminent Tsjaikovkiaans. Naast de muzikale verrukkingen is er nog een factor die het bezoek aan de Opera van Tatarstan zo genoeglijk maakt, en dat is het publiek. Men koppelt op voortreffelijke wijze een verheugend gebrek aan deftigheid aan merkbare feestelijkheid, en men komt vooral om iets moois mee te maken, eerder dan iets “interessants”. Laat staan iets om over na te denken, of iets “dat je leven verandert”. Geen sacraal offer aan de moloch van het confronterende en urgente muziektheater, maar een (meer dan) gezellig avondje uit in de beste zin van het woord. Het is een commercieel raadsel hoe een dergelijke tournee met orkest, buitengewone solisten en fantastisch koor van een man (m/v) of dertig plus vier balletdansers tot stand kan komen. Het is gelukkig onze zorg niet, maar een compliment aan organisator DG Theater is op z’n plaats.

En dan het voor ons onbetwiste hoogtepunt van de avond. Binnen al het prachtigs werd het take-away-your-breath moment verzorgd door de aria van Vorst Gremin, vertolkt door Andrey Valentiy. Zelden of nooit beter en indrukwekkender  gehoord – wij spannen ons hier nadrukkelijk in om het cliché “kippenvel” te vermijden. Maar Valentiy’s was groots en indrukkend.

Zou er in Gouda een Dapperstraat bestaan? Heeft u geen connectie met de Dapperstraat? Geen nood. Wij bedoelen maar te zeggen: wat een verrukkelijke opera-avond.

Er zijn nog tot en met 6 april voorstellingen op diverse plaatsen in het land. Zie https://www.dgtheater.nl/voorstelling/opera-eugen-onegin

Olivier Keegel (gepubliceerd op 30 maart 2019)

 

 

2 Comments

  1. Willem schreef:

    Thierry Baudet-achtige gladjakker, jammer dat je politiek met opera vergelijkt. Wat zouden de mensen van jouw vinden? Dapperbuurt mijn geboorte plek.
    Ik lees heel graag jouw verhalen, alleen voor het eerste ga ik heel snel mijn tanden poetsen.
    Mvg.
    Willem

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.